حجة‌الاسلام در روایات حج کودک و مملوک، پرسشی درباره تفاوت انجام مناسک با وجوب حج ایجاد می‌کند. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی بحث را از روایت‌های شرط آزادی آغاز می‌کند و با توجه به سند و مضمون آنها، نبود تکلیف بر مملوک را توضیح می‌دهد. سپس این روایت‌ها را کنار تعبیر حجة‌الاسلام در حج کودک و بنده قرار می‌دهد تا معنای این عنوان و ارتباط آن با انجام شخصی مناسک روشن شود. از اینجا بحث به نورانیت اسلام و حج می‌رسد و دلیل تکرار مناسک پس از آزادی، بلوغ یا تغییر شرایط بیان می‌شود. تفاوت حج نیابتی با حجة‌الاسلام نیز در همین مسیر بررسی می‌شود. در پایان، مسئله قربانی مملوک به تمایز میان قصد تمتع و ورود به احرام پیوند می‌خورد. خواننده با دنبال کردن این مسیر، نسبت میان اختیار آغاز حج، وجوب اعمال پس از احرام و کاربرد حجة‌الاسلام را در بیان سخنران درمی‌یابد.