اجتهاد در احکام حج از شناخت اصول کلی و مراجعه به آیات و روایات آغاز می‌شود. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی با توضیح جایگاه متون فقهی، تفاوت کتاب‌های استدلالی و رساله‌های عملی را روشن می‌کند و بر تقدم بررسی ادله بر آرای دیگر مجتهدان تأکید دارد. سپس با نمونه‌هایی از غسل و احرام نشان می‌دهد که چگونه تکیه بر برداشت دیگران می‌تواند مسیر فهم حکم را تغییر دهد. این بحث به فلسفه درس خارج پیوند می‌خورد؛ جایی که طلبه باید روش تطبیق قواعد بر نصوص و جمع میان روایات را بیاموزد و به نظر مستدل خود برسد. در ادامه، ارجاع ائمه به راویان فقیه، نقش احاطه بر روایات در استخراج فروع و دشواری اجتهاد امروز بررسی می‌شود. پایان بحث با اختلاف فتاوا درباره عرفات و مشعر، اهمیت فهم مبنای روایت را در برابر پذیرش صرف ظاهر آن نشان می‌دهد.

استطاعت حج در این بحث به معنای توانایی عرفی برای انجام سفر و اعمال حج توضیح داده می‌شود. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی ابتدا با مراجعه به آیات قرآن و کاربرد استطاعت در تکالیف مختلف، نشان می‌دهد که این واژه به قدرت عادی انسان اشاره دارد. سپس تفاوت میزان توانایی با توجه به اهمیت موضوع را بیان می‌کند و از این راه به شرایط سفر حج، مانند سلامتی، امنیت مسیر، توشه و وسیله سفر و نفقه خانواده می‌رسد. تأکید قرآن بر حج و نمونه‌های پذیرش خطر در جهاد و زیارت، پرسشی درباره حدود این توانایی پدید می‌آورد. برای پاسخ، روایات امام صادق درباره سلامت بدن، امنیت راه و امکان سفر با ترکیب پیاده‌روی و سواری بررسی می‌شود. مسیر بحث روشن می‌کند که استطاعت در حج موضوعی عرفی است و شرط سلامت یا داشتن وسیله سفر باید با توان واقعی انجام حج سنجیده شود.

استطاعت در حج به چه معناست و چرا آیه، وجوب این سفر را به توانایی مشروط کرده است؟ آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی بحث را از لزوم فهم عرفی موضوعات احکام آغاز می‌کند و با اشاره به شیوه سفرهای گذشته، معنای توان رفتن را توضیح می‌دهد. سپس سلامت بدن، امنیت راه و امکان تأمین زاد و وسیله سفر را به این معنا پیوند می‌زند و نشان می‌دهد که داشتن همه امکانات در دست، تنها صورت توانایی نیست. در ادامه، ذکر شرط استطاعت را مانع برداشت وجوب حج به هر نحو ممکن می‌داند. بحث احتمال خطر در زیارت، زمینه بازگشت به حدود توان عرفی را فراهم می‌کند. روایت ابوالربیع شامی نیز لزوم حفظ هزینه خانواده را روشن می‌سازد. پایان بحث بر توجه به فضای صدور روایت و نقد از بین بردن عمدی استطاعت پیش از ماه‌های حج متمرکز است.

استطاعت حج با قرض، محور بحث آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی درباره تأثیر نگرش به عبادات بر فهم روایات است. بحث از معنای استطاعت و امکانات سفر آغاز می‌شود و با توضیح دو جنبه شخصی و اجتماعی حج ادامه می‌یابد. در این مسیر، صداقت در گفت‌وگوی مذهبی و عدالت در رفتار با دیگران، به‌عنوان بخشی از حقیقت دینداری مطرح می‌شوند. سپس عبادت با نیاز انسان به غذا و دارو مقایسه می‌شود تا روشن شود چرا نگاه به نماز و حج، در پیگیری مقدمات آنها اثر دارد. با این زمینه، روایات مربوط به قرض گرفتن و حج رفتن، حتی برای شخص بدهکار، بررسی می‌شوند. وجود پشتوانه برای پرداخت قرض، از داشتن پول نقد برای سفر جدا می‌شود. در پایان، تفاوت نگرش عرفانی و فقه ظاهری نشان می‌دهد که فهم استطاعت، به چگونگی نگاه انسان به عبادت نیز وابسته است.

استطاعت حج در این بحث با رجوع به روایات و معنای توانایی انجام سفر بررسی می‌شود. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی نخست بر فهم تعبیرهای امامان در فضای خود روایات تأکید می‌کند و نشان می‌دهد که برداشت‌های رایج نباید جای بیان نصوص را بگیرد. سپس با حکایت فردی که پیش از ماه شوال دارایی خود را بخشیده است، تفاوت زمان تحقق وجوب با زمان حرکت برای حج روشن می‌شود. بحث از حفظ استطاعت به پرسش درباره تحصیل آن و قبول مالی می‌رسد که بدون شرط حج پیشنهاد شده است. در ادامه، روایات توان مالی و سلامت بدن در کنار روایاتی قرار می‌گیرند که امنیت راه را نیز ذکر کرده‌اند؛ جمع میان این بیان‌ها به ادامه بحث واگذار می‌شود. در پایان، سلامت لازم به معنای توان انجام اعمال توضیح داده می‌شود، نه نداشتن هر بیماری، و پرسش از انجام حج با کمک داوطلبانه دیگران مطرح می‌شود.

استطاعت حج و جایگاه امنیت راه در تحقق آن، موضوع این گفتار آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی است. بحث از معنای باز بودن راه و وابستگی استطاعت به سلامت و توان مالی آغاز می‌شود و سپس روایاتی بررسی می‌شوند که بیشتر بر زاد و راحله تأکید دارند. توضیح داده می‌شود که امنیت مسیر، شرطی عرفی و بدیهی است و ذکر آن نباید به شرطی فراتر از امکان واقعی سفر تعبیر شود. از این مبنا، بحث به تفاوت بسته بودن یک مسیر با امکان سفر از مسیر دیگر و آثار نوبت ثبت‌نام، هزینه بیشتر و تهدیدهای اداری می‌رسد. خاطره سفر حج نمایندگان مجلس، زمینه نقد شرط دانستن اجازه مدیر برای استطاعت را فراهم می‌کند. در پایان، با مقایسه غیبت کارمند برای بیماری و سفر، این برداشت نقد می‌شود که هر مانع اداری می‌تواند وجوب حج را از شخص توانمند بردارد.

استطاعت حج در این گفتار با توجه به معنای عرفی توانایی سفر و شرط‌هایی که در روایات آمده بررسی می‌شود. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی بحث را از جمع میان روایت‌های زاد و راحله، سلامت بدن، امنیت راه و تأمین زندگی خانواده آغاز می‌کند. او بر رجوع نخست به قرآن و کلام معصوم و سپس استفاده از شواهد تاریخی و شناخت عرف تأکید دارد. بحث درباره دیدگاه آیت‌الله بروجردی و بوسیدن آستان امام، پیوند بینش ولایی با فهم حکم شرعی را روشن می‌کند. سپس مقایسه نماز، روزه و حج نشان می‌دهد که وضعیت سلامت و بیماری چگونه در صورت تکلیف اثر می‌گذارد. در ادامه، نیازهای سفر و تفاوت احتمال خطر با ناامنی جدی توضیح داده می‌شود. نتیجه بحث این است که شرط‌های بیان‌شده برای حج، همان نیازهای عقلایی سفرند؛ هرچند حکم دفاع بر مبانی دیگری استوار است.

استطاعت حج در این گفتار با توجه به روایات و معنای عرفی توانایی بررسی می‌شود. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی بحث را از روایتی آغاز می‌کند که حج را حتی با پیاده‌روی بخشی از راه واجب می‌داند و برداشت استحبابی از آن را نقد می‌کند. سپس توضیح می‌دهد که ذکر زاد، مرکب، سلامت و امنیت راه در روایات، چگونه می‌تواند بیان مقدمات عقلایی سفر باشد. در ادامه، تفاوت شرایط استطاعت پیش از فوت حج واجب و پس از آن مطرح می‌شود و مقایسه با جهاد، نقش توان حرکت را روشن می‌کند. نمونه حج پیاده و حکم حضور در نماز جمعه، بحث را به تحمل مشقت برای عبادت پیوند می‌زند. در پایان، اهمیت عبادت و هدف تکامل معنوی در فهم عرفی استطاعت برجسته می‌شود تا روشن شود چرا پیش‌فرض‌های رایج درباره راحتی سفر، همیشه معیار مناسبی برای تفسیر حکم نیستند.

استطاعت حج و نقش توان پیاده‌روی در وجوب آن، موضوع این گفتار آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی است. بحث از کنار هم گذاشتن روایات آغاز می‌شود تا روشن شود آیا داشتن توشه و مرکب شرطی مستقل است یا نشانه توانایی رفتن به سفر. سپس نیازهای عرفی سفر، مانند سلامت بدن، امنیت راه و تأمین خانواده، توضیح داده می‌شود و پذیرش هزینه حج از دیگری به این معیار پیوند می‌خورد. در ادامه، روایات در سه دسته بررسی می‌شوند: داشتن توشه و مرکب، پیمودن بخشی از راه پیاده و وجوب حج برای فرد توانمند بدون مرکب. نقل حج پیاده همراه پیامبر و پاسخ به احتمال مستحب بودن آن، مسیر استدلال را کامل می‌کند. در پایان، بر ضرورت بررسی فنی روایات تأکید می‌شود؛ زیرا اهمیت معنوی حج به‌تنهایی جای دلیل فقهی برای تعیین شرایط وجوب آن را نمی‌گیرد.

استطاعت حج در این بحث، با پرسش از نقش زاد و راحله در وجوب سفر بررسی می‌شود. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی ابتدا حمل روایات صریح وجوب بر استحباب را نقد می‌کند و نشان می‌دهد که برداشت رایج عرف، همیشه بیانگر حکم شرعی نیست. نمونه‌هایی از طهارت اهل کتاب و آداب نماز، زمینه توضیح این نقد را فراهم می‌کنند. سپس بحث به شرایط عقلایی سفر می‌رسد و میان بیماری مانع سفر و ناراحتی‌های معمول، همچنین تأمین نفقه خانواده و پرستاری واجب، تفاوت گذاشته می‌شود. در ادامه، سه دسته روایت درباره داشتن مرکب، پیمودن بخشی از راه و رفتن پیاده، با معیار توانایی جمع می‌شوند. مقایسه با سعی برای نماز جمعه نیز همین معنا را روشن می‌کند. نتیجه بحث، بررسی مطلق بودن وجوب حج و مسئله تحصیل استطاعت، بدون تبدیل همه شرایط عقلایی به شرط شرعی وجوب است.

استطاعت در حج و جایگاه داشتن مرکب، محور سخنان آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این متن است. بحث با روایت‌هایی آغاز می‌شود که استطاعت را به زاد و راحله تفسیر می‌کنند و سلامت بدن و بازبودن راه را نیز در شمار شرایط می‌آورند. سپس یکسانی این تفسیر در سخنان پیامبر و ائمه توضیح داده می‌شود و روایت ابوربیع شامی، ضرورت باقی‌ماندن مخارج خانواده هنگام سفر را روشن می‌کند. در ادامه، روایت‌های مربوط به پیشنهاد حج و مرکب مشترک بررسی می‌شوند تا دلالت آنها بر پیمودن بخشی از مسیر به‌صورت پیاده مشخص شود. نویسنده این بحث را از استقرار حج پس از رد پیشنهاد جدا می‌کند و تفاوت بیان روایات را به اختلاف مخاطبان و مجالس پیوند می‌دهد. پایان بحث به روایت حج پیاده با پیامبر می‌رسد و این پرسش را دنبال می‌کند که آیا مرکب تنها مصداق استطاعت در سفر است یا توان پیاده‌روی نیز آن را محقق می‌سازد.

استطاعت حج و نقش توان پیاده‌روی، موضوع بررسی آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این بحث است. بحث از روایتی آغاز می‌شود که حجةالاسلام را بر مسلمانِ قادر به پیاده‌روی واجب می‌داند؛ سپس ارتباط این حکم با حج پیادگان در زمان پیامبر و تفاوت وجوب حج با صرف پذیرفته‌شدن آن توضیح داده می‌شود. در ادامه، روایاتِ پیمودن بخشی از راه به‌صورت سواره و بخشی پیاده، نشان می‌دهند که سواری به‌خودی‌خود شرط مستقل استطاعت نیست. روایات فضیلت پیاده‌روی نیز با موارد ترجیح سواری برای حفظ توان عبادت مقایسه می‌شوند. مسیر استدلال با روایات نذر حج پیاده تکمیل می‌شود؛ پذیرش این حج به‌عنوان حجةالاسلام، مبنای بررسی شرط بودن وسیله سواری قرار می‌گیرد. در پایان، پرسش از تفاوت کفایت حج و وجوب آن پاسخ داده می‌شود تا روشن شود چرا توان حرکت، در استدلال استاد، جایگزین شرط مستقل داشتن مرکب است.

استطاعت حج در این گفتار با این پرسش بررسی می‌شود که آیا داشتن مرکب، شرط وجوب حج است یا توان رفتن به‌تنهایی کفایت می‌کند. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی ابتدا چهار راه استدلال از روایات را مرور می‌کند و از وجوب حج پیاده، حرکت با ترکیب پیاده‌روی و سواری، برتری مشی و نذر سفر پیاده، شرط نبودن مرکب را نتیجه می‌گیرد. سپس تفاوت حکم اصلی عمل با الزام ناشی از نذر روشن می‌شود تا کفایت حج از حج واجب با صرف وجوب وفای به نذر اشتباه نشود. بحث خدمت به کاروان با تأکید گوینده بر وجوب فراهم کردن امکان حج پیوند می‌خورد. سپس دیدگاه فیض کاشانی، مسیر توضیح استطاعت به‌عنوان توان رسیدن و انجام مناسک را ادامه می‌دهد. در پایان، خاطرات سفرهای پیاده گذشته نشان می‌دهد که انتظار عرفی امروز برای فراهم شدن مرکب، سابقه‌ای همیشگی ندارد و نباید به‌جای معیار روایات قرار گیرد.

حج بذلی و تفاوت آن با همراه بردن دیگران به حج، محور این گفتار است. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی بحث را از حداقل توشه سفر آغاز می‌کند و توضیح می‌دهد که قوت می‌تواند هم خوراک و هم مالی را دربرگیرد که نیاز سفر را تأمین می‌کند. سپس روایات بذل زاد و راحله، سفر با هزینه دوستان و حج برده را کنار هم می‌گذارد تا پرسش از کفایت حج نخست و لزوم انجام دوباره روشن شود. او حمل دستور اعاده بر استحباب را با ظاهر روایات ناسازگار می‌داند و آزادی و اختیار شخص را در انجام تکلیف بررسی می‌کند. از این دیدگاه، حج پذیرفته‌شده در وضعیت بردگی یا ناتوانی مالی، با تغییر وضعیت حکم متفاوتی پیدا می‌کند. بحث به نقش مالکیت در مال بذلی و پرسش از حج زن با هزینه شوهر می‌رسد و تأثیر فهم باطنی بر برداشت از روایات را نشان می‌دهد.

استطاعت حج از نظر تأمین غذا، موضوع سخنان آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این متن است. بحث با توضیح معنای زاد و قوت در روایات آغاز می‌شود و به توصیه امام صادق درباره انجام حج با نان و نمک می‌رسد. سپس این پرسش مطرح می‌شود که چرا توان لازم برای غذای حج مستحب باید با حج واجب متفاوت باشد، در حالی که مناسک و نیاز بدنی در هر دو یکسان است. تأکید روایات بر ارزش حج، زمینه نقد سختگیری‌هایی را فراهم می‌کند که انسان را از این عبادت محروم می‌سازد. در ادامه، تفاوت شرایط واجبات و مستحبات از نیاز واقعی بدن جدا می‌شود تا روش فهم هماهنگ روایات روشن شود. نتیجه بحث این است که نوع غذا به توان و تحمل هر فرد بستگی دارد؛ معیار، قدرت انجام مناسک بدون آسیب به بدن است، نه برخورداری از خوراک متنوع یا سفر تجملی.

حج بذلی و تفاوت آن با همراه بردن دیگران به حج، محور این گفتار است. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی بحث را از حداقل توشه سفر آغاز می‌کند و توضیح می‌دهد که قوت می‌تواند هم خوراک و هم مالی را دربرگیرد که نیاز سفر را تأمین می‌کند. سپس روایات بذل زاد و راحله، سفر با هزینه دوستان و حج برده را کنار هم می‌گذارد تا پرسش از کفایت حج نخست و لزوم انجام دوباره روشن شود. او حمل دستور اعاده بر استحباب را با ظاهر روایات ناسازگار می‌داند و آزادی و اختیار شخص را در انجام تکلیف بررسی می‌کند. از این دیدگاه، حج پذیرفته‌شده در وضعیت بردگی یا ناتوانی مالی، با تغییر وضعیت حکم متفاوتی پیدا می‌کند. بحث به نقش مالکیت در مال بذلی و پرسش از حج زن با هزینه شوهر می‌رسد و تأثیر فهم باطنی بر برداشت از روایات را نشان می‌دهد.

استطاعت حج از نظر تأمین غذا، موضوع سخنان آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این متن است. بحث با توضیح معنای زاد و قوت در روایات آغاز می‌شود و به توصیه امام صادق درباره انجام حج با نان و نمک می‌رسد. سپس این پرسش مطرح می‌شود که چرا توان لازم برای غذای حج مستحب باید با حج واجب متفاوت باشد، در حالی که مناسک و نیاز بدنی در هر دو یکسان است. تأکید روایات بر ارزش حج، زمینه نقد سختگیری‌هایی را فراهم می‌کند که انسان را از این عبادت محروم می‌سازد. در ادامه، تفاوت شرایط واجبات و مستحبات از نیاز واقعی بدن جدا می‌شود تا روش فهم هماهنگ روایات روشن شود. نتیجه بحث این است که نوع غذا به توان و تحمل هر فرد بستگی دارد؛ معیار، قدرت انجام مناسک بدون آسیب به بدن است، نه برخورداری از خوراک متنوع یا سفر تجملی.

وجوب دوباره حج پس از تغییر شرایط مکلف، موضوعی است که آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی با کنار هم گذاشتن روایات توضیح می‌دهد. بحث از تفاوت بذل هزینۀ حج با همراه بردن شخص فقیر آغاز می‌شود و به روایاتی می‌رسد که حج نخست را کامل می‌دانند، اما پس از توانگری یا آزادی، انجام دوبارۀ آن را لازم می‌شمارند. سپس برداشت شیخ طوسی از استحباب اعاده نقد می‌شود و نقش نیت حج در وضعیت اجیر و ساربان بررسی می‌گردد. پرسش اصلی این است که چگونه حج نخست حجةالاسلام محسوب می‌شود و در عین حال، تکلیف تازه‌ای پدید می‌آید. پاسخ بر تغییر موضوع و شرایط شخص تکیه دارد: هر حج در وضعیت خود کامل است و تغییر شرایط می‌تواند وجوب دیگری ایجاد کند. در پایان، تفاوت این حکم با نماز و نسبت حج نیابتی با تکلیف شخصی روشن می‌شود.

حج برده و وجوب دوباره آن پس از آزادی، محور بحث آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی درباره روایات به‌ظاهر متعارض حجةالاسلام است. بحث از روایت کفایت حج برده آغاز می‌شود و با روایات لزوم حج پس از آزادی و حکم ام‌ولد ادامه می‌یابد. برای جمع میان این روایات، معنای حجةالاسلام و تفاوت آن با دیگر حج‌های واجب روشن می‌شود؛ حج برای هر وضعیت تکلیف یک بار واجب است، اما تغییر شرایط می‌تواند تکلیف تازه‌ای پدید آورد. سپس آزادی پیش از وقوف و درک یکی از دو موقف، معیار فهم این تغییر قرار می‌گیرد. نمونه‌هایی از نماز و روزه در سفر، تفاوت بلوغ جسمی و رشد عقلی، و منع واگذاری اموال به سفیه، ارتباط حکم با شرایط شخص را توضیح می‌دهند. بحث در پایان به روایت اعاده حج پس از آزادی بازمی‌گردد و تفاوت حکم برده و ام‌ولد را با همین مبنا روشن می‌کند.

اعاده حج با تغییر شرایط تکلیف، موضوع بحث آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی است. ایشان ابتدا توضیح می‌دهد که یک‌بار بودن حجةالاسلام با وجوب دوباره آن پس از آزادی برده یا رفع تنگدستی منافات ندارد؛ زیرا موضوع تکلیف تغییر کرده است. سپس روایات حج معسر و حج نیابتی را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که تمام بودن حج پیشین، به‌تنهایی دلیل استحباب حج بعدی نیست. در ادامه، برداشت شیخ طوسی از امر به اعاده نقد می‌شود و تفاوت حکم مخالف و ناصب پس از استبصار، با مقایسه روایات توضیح داده می‌شود. بحث تشخیص حکم هر مورد به قرائن روایات پیوند می‌خورد. در پایان، بر استقلال فقیه در فهم آیات و روایات و مراجعه به آرای دیگران پس از استنباط اولیه تأکید می‌شود؛ روشی که مانع توقف در نظر فقیهان و تحمیل پیش‌فرض‌ها بر متن روایت است.

حج مخالفان اهل بیت و لزوم تکرار آن پس از پذیرش ولایت، با توجه به تفاوت مضمون روایات بررسی می‌شود. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی ابتدا روایات حج فرد تنگدست را مرور می‌کند و توضیح می‌دهد چرا کامل بودن حج پیشین، به‌تنهایی وجوب حج پس از استطاعت را نفی نمی‌کند. سپس با مقایسه روایات اعاده حج ناصب، میان دشمنی آشکار و مخالفت بدون ابراز دشمنی تفاوت می‌گذارد و بر این اساس، حکم حج پیشین و اعاده آن را توضیح می‌دهد. در ادامه، فرض نپذیرفتن این تفکیک را مطرح می‌کند و به معنای فرمان اعاده می‌پردازد. بحث پایانی، تفاوت صحت ظاهری عبادت با تحقق مصلحت و اثر معنوی آن است؛ با مثال نماز، روشن می‌شود که هر توصیه به تکرار عمل را نمی‌توان استحباب اصطلاحی دانست. این مسیر، اهمیت دقت در مضمون روایات و تعبیر فتوا را نشان می‌دهد.

ناصبی در روایات همیشه به معنای دشمن آشکار اهل‌بیت نیست؛ تشخیص کاربرد این واژه در فهم حکم اعاده حج نقش دارد. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی بحث را با تفاوت روایات وجوب و استحباب اعاده آغاز می‌کند و سپس روایت برید را درباره عبادات پیش از شناخت ولایت توضیح می‌دهد. در ادامه، میان فرد ناآگاه، مخالف پایبند به مذهب خود و کسی که به اهل‌بیت دشنام می‌دهد یا با آنان دشمنی می‌کند تمایز می‌گذارد. تعبیر ناصب متدین به التزام فرد به اعتقاد خودش اشاره دارد و به معنای پذیرش دین حق نیست. نمونه‌هایی از احترام و محبت مخالفان به اهل‌بیت، این تفاوت را روشن می‌کند. مقایسه شافعی با ابوحنیفه نیز برای توضیح مرز مخالفت و دشمنی مطرح می‌شود. مسیر بحث به تفکیک نصب عام از نصب خاص می‌رسد تا احکام ویژه دشمنی به هر مخالف مذهبی تعمیم داده نشود.

استطاعت حج در این بحث، توان عرفی هر شخص برای انجام سفر است و با وضعیت مالی، جسمی و شیوه زندگی او سنجیده می‌شود. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی نخست روایات مربوط به هزینه سفر، سلامت و تأمین معاش خانواده را جمع‌بندی می‌کند و نشان می‌دهد که داشتن مبلغی ثابت، تنها صورت استطاعت نیست. سپس امکان کارکردن در مسیر و همراهی با کاروان را به این معیار پیوند می‌دهد و علت تصریح قرآن به استطاعت را با دشواری سفر توضیح می‌دهد. بحث از اینجا به تفاوت اصل وجوب حج و زمان فعلیت آن می‌رسد. استاد با مقایسه حج، نماز و خمس، دیدگاه خود را درباره ضرورت فراهم‌کردن مقدمات سفر بیان می‌کند. نقد خارج‌کردن عمدی اموال از دسترس و پاسخ به اشکال طولانی‌شدن تحصیل استطاعت، روشن می‌کند که از نظر او، توان آینده نیز می‌تواند نیازمند برنامه‌ریزی و پس‌انداز تدریجی باشد.

حج با هزینه دیگران چه نسبتی با استطاعت و انجام حج واجب دارد؟ آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی ابتدا تفاوت بخشیدن هزینه سفر به شخص و بردن او به حج بدون تملیک مال را توضیح می‌دهد و تحقق استطاعت را در هر دو صورت مطرح می‌کند. سپس روایت فضل بن عبدالملک را بررسی می‌کند که حج چنین شخصی را کامل و حجةالاسلام می‌داند، اما پس از توانگری دوباره او را به حج فرمان می‌دهد. بحث به این پرسش می‌رسد که چگونه این فرمان با یک‌بار واجب بودن حجةالاسلام سازگار است. مقایسه با حج و نماز کودک، تفاوت نوع عبادت و الزام شخص به انجام آن را روشن می‌کند. در پایان، تفسیر فرمان روایت به استحباب، وجوب کفایی یا نیابت نقد می‌شود و بر خواندن دقیق روایت و پرهیز از توجیه ناسازگار با عبارت آن تأکید می‌گردد.

حجةالاسلام و فرمان انجام دوبارۀ آن، پرسشی را پیش می‌آورد: اگر حج نخست کامل بوده است، اعادۀ آن چه معنایی دارد؟ آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی بحث را از تعارض ظاهری این فرمان با وجوب یک‌بارۀ حج آغاز می‌کند و تفسیرهای استحباب، حج کفایی و نیابت را بررسی می‌کند. سپس روایات حج برده و کودک، همراه با روایت نذر حج پیاده، برای روشن‌کردن حدود کفایت حج نخست کنار هم قرار می‌گیرند. تفاوت حکم حج مخالف نیز نشان می‌دهد که همۀ موارد اعاده را نمی‌توان یکسان دانست. مسیر بحث به این اصل می‌رسد که تکلیف با موقعیت و مرتبۀ شخص پیوند دارد. مثال رشد مالی یتیم، تفاوت نماز بیمار و سالم و مسئلۀ قصد اقامت، این پیوند را توضیح می‌دهند. در پایان، تمایز واجب مطلق و مشروط، زمینه‌ای برای فهم دقیق‌تر تغییر موضوع تکلیف فراهم می‌کند.

اعادۀ حج پس از بلوغ کودک یا آزادی برده، پرسشی دربارۀ اعتبار حج پیشین و پیدایش تکلیف تازه است. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی ابتدا روایات مربوط به این دو وضعیت را بررسی می‌کند و دلالت آنها را بر وجوب دوبارۀ حج توضیح می‌دهد. سپس نشان می‌دهد که تکلیف به شرایط شخص وابسته است و تغییر این شرایط، بدون تغییر حقیقت انسان، می‌تواند حکم او را عوض کند. برای روشن شدن این رابطه، حقیقت نماز و صورت‌های متفاوت آن در سفر، اقامت و حال غرق شدن مطرح می‌شود. این بحث، تفاوت تغییر موضوع با حکم ثانوی و نقش دلیل خاص در تجدید تکلیف را روشن می‌کند. در پایان، حج کودک و برده در وضعیت پیشین معتبر دانسته می‌شود، اما بلوغ و آزادی می‌تواند تکلیف دیگری پدید آورد؛ بنابراین اعتبار حج نخست با وجوب اعادۀ آن تعارضی ندارد.

اعاده حج و علت وجوب دوبارۀ آن پس از تغییر وضعیت مکلف، محور بحث آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی است. بحث با توضیح معنای اعاده آغاز می‌شود؛ تکرار عمل همیشه به معنای جبران عمل باطل نیست و گاهی برای تحصیل مصلحت تازه انجام می‌شود. سپس تفاوت لحن روایات بررسی می‌شود تا روشن شود چرا بیان نرم‌تر یک حکم، لزوماً نشانۀ مستحب بودن آن نیست. ملاحظۀ توان مخاطب و شرایط فردی، با نمونه‌هایی از قضای نماز و سیرۀ بزرگان توضیح داده می‌شود و به فهم روایات حج مخالف پیوند می‌خورد. در پایان، نقش آزادی و اختیار در حج مطرح می‌شود؛ حج در حال بندگی با حج پس از آزادی تفاوت دارد. همچنین میان کسی که او را به حج برده‌اند و کسی که با بذل مال مالک و مستطیع شده، تفکیک می‌شود تا دلیل تفاوت حکم اعادۀ حج روشن شود.

حجة‌الاسلام در روایات حج کودک و مملوک، پرسشی درباره تفاوت انجام مناسک با وجوب حج ایجاد می‌کند. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی بحث را از روایت‌های شرط آزادی آغاز می‌کند و با توجه به سند و مضمون آنها، نبود تکلیف بر مملوک را توضیح می‌دهد. سپس این روایت‌ها را کنار تعبیر حجة‌الاسلام در حج کودک و بنده قرار می‌دهد تا معنای این عنوان و ارتباط آن با انجام شخصی مناسک روشن شود. از اینجا بحث به نورانیت اسلام و حج می‌رسد و دلیل تکرار مناسک پس از آزادی، بلوغ یا تغییر شرایط بیان می‌شود. تفاوت حج نیابتی با حجة‌الاسلام نیز در همین مسیر بررسی می‌شود. در پایان، مسئله قربانی مملوک به تمایز میان قصد تمتع و ورود به احرام پیوند می‌خورد. خواننده با دنبال کردن این مسیر، نسبت میان اختیار آغاز حج، وجوب اعمال پس از احرام و کاربرد حجة‌الاسلام را در بیان سخنران درمی‌یابد.

حج کودک در این بحث، عبادتی با آثار واقعی معرفی می‌شود که با رسیدن به بلوغ از بین نمی‌رود. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی از معنای حجة‌الاسلام در روایات آغاز می‌کند و توضیح می‌دهد که بهره کودک از حج، صرفا تمرین برای بزرگسالی نیست. سپس با بیان آثار نماز کودک و نیابت ولی در اعمال حج شیرخوار، رابطه انجام عبادت با ظرفیت هر فرد روشن می‌شود. بحث از اینجا به استقلال تکلیف پس از بلوغ می‌رسد: باقی ماندن آثار حج پیشین، جای انجام وظیفه جدید را نمی‌گیرد. در ادامه، معنای عرفی استطاعت به پرسش از وجوب تحصیل آن پیوند می‌خورد. تفاوت شرط وجوب و شرط واجب با مثال‌هایی از اکرام، خمس و زکات توضیح داده می‌شود تا مقدمات بررسی استطاعت فراهم شود. در پایان، سخنران استطاعت را امری تکوینی می‌داند و بحث درباره الزام به تحصیل آن را برای ادامه بررسی مطرح می‌کند.