قواعد فقهیّه
کتاب «قواعد فقهیّه» مجموعهای چندجلدی از درسهای آیتاللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی در قواعد فقه است که پس از رحلت ایشان از نوار پیاده و ویرایش شده است. موضوع این درسها قواعدی است که فقیه در ابواب گوناگون فقه، برای شناخت حکم شرعی از آنها بهره میگیرد. مؤلف هر قاعده را از مبانی و دلایل آن آغاز میکند و پس از روشنساختن معنا و حدودش، تأثیر آن را در استنباط و اجرای احکام نشان میدهد. ۲ جلد منتشرشدۀ این مجموعه، بحث قاعدۀ «لا ضرر و لا ضرار» را بهطور پیوسته دنبال میکنند. در جلد ۱، جایگاه قواعد فقهیّه، دلایل عقلی و روایی این قاعده، معنای ضرر و ضرار و دیدگاههای فقیهان بررسی میشود و مؤلف در پایان، نظر خود را به دست میدهد. جلد ۲ همین بحث را در قلمرو اجرا ادامه میدهد و نسبت قاعدۀ لا ضرر را با عقل، عرف، احکام اولیه و مسائل نوپدید میسنجد؛ سپس به بررسی قاعدۀ «لا حرج» میپردازد. جلد ۳ نیز به قواعد ید، قرعه، لا تعاد و تجاوز و فراغ اختصاص خواهد داشت. در شیوۀ بحث مؤلف، استدلال عقلی از تحقیق روایی جدا نیست. او روایات شیعه و اهلسنّت را در کنار یکدیگر میسنجد، به اوضاع تاریخی صدور آنها توجه میکند و دیدگاههای فقیهان گذشته و معاصر را به نقد میگذارد. مطالب نیز در مسیر درس، بهتدریج وضوح و عمق بیشتری مییابند؛ چهبسا مسئلهای نخست به اجمال مطرح شود و با پیشرفتن بحث، حدود و نتایج آن روشن گردد. از همین رو، بحث به شرح الفاظ و نقل اقوال پایان نمییابد و تا بررسی آثار هر قاعده در مسائل فردی، حقوقی و عمومی ادامه پیدا میکند. این مجموعه برای ۳ جلد در نظر گرفته شده و تاکنون ۲ جلد آن، در سالهای ۱۴۴۴ و ۱۴۴۷ هجری قمری، به چاپ رسیده است. جلد ۳ هنوز منتشر نشده و با انتشار آن، این دورۀ قواعد فقهیّه به پایان خواهد رسید.روایاتِ شیعه و سنی بهعنوان دو گروه که با هم ارتباط اجتماعی داشتهاند، همراه با یکدیگر مورد بررسی قرار گرفته است و در ضمنِ تحلیل روایات، به فضای تاریخی و قرائن خارجیِ صدور روایت، توجه شده است.
علاوه بر اقوال بزرگانی مثل میرزای نائینی و آخوند خراسانی، آرائی از فقهای معاصر مانند آیةالله سیستانی نیز مورد نقد و بررسی قرار گرفته است.
علاوه بر مثالهای فردیِ «لا ضرر»، دیدگاه کلان و تطبیقاتِ اجتماعی این قاعده نیز بیان شده است.
در ضمن بیان مباحث فقهی، برخی آراء اصولیِ آیتالله طهرانی و همچنین مباحث بدیع اجتماعی و معرفتی نیز مطرح گردیده است.
جلد دوم قواعد فقهیه،از دروس آیة الله حاج سید محمد محسن حسینی طهرانی قدس سره
استاد فقید در این اثر با تمرکز بر تحلیل مبانی، ملازمات و ارتباط این قواعد و ضمایم آن، طرحی جدید از فقه کاربردی در علوم اسلامی و مباحث حقوقی ارائه می نماید.
آنچه در این جلد آمده:
• بحث علمی - فنی از دو قاعده مهم فقهی: لاضرر و لا ضرار و لاحرج (قاعدۀ لاضرر بیشتر به جنبۀ عقلانی و قاعدۀ لاحرج نظر به جنبۀ ارتکازی دارد)
• بررسی رابطۀ قاعده لاضرر با ادلّه احکام اولیه و نقد اشکالات و نظریات مطروحه در این قاعده
• تحلیل جهات عقلانی و شرعی در تشریع احکام
• توجه به ملازمات بین حکم عقل و شرع و ضرورت سنجش وقایع عرفی با ملاکات عقلانی و شرعی
• بررسی ادله، سعه قاعده و رابطه قاعده لاحرج با سایر قواعد
